Decennia lang heeft de geneeskunde een strikte grens gehandhaafd tussen psychiatrie (de studie van de geest) en neurologie (de studie van de fysieke structuur van de hersenen). Een opkomend onderzoeksgebied doorbreekt deze kloof echter, wat erop wijst dat veel geestelijke gezondheidsproblemen feitelijk veroorzaakt worden door het eigen immuunsysteem van het lichaam.
De ontdekking dat auto-immuunziekten – waarbij het lichaam zijn eigen gezonde weefsels aanvalt – psychiatrische symptomen kunnen veroorzaken, dwingt wetenschappers om opnieuw na te denken over de manier waarop we alles diagnosticeren en behandelen, van psychose tot depressie.
De “verbluffende” ontdekking
De perspectiefverschuiving begon met klinische observaties van patiënten die leken te lijden aan klassieke psychiatrische crises. In één opmerkelijk geval vertoonden vrouwen hallucinaties, wanen en agitatie – schoolvoorbeelden van psychose. Toch vertoonden ze ook neurologische alarmsignalen zoals toevallen en catatonie.
Neuropsychiater Thomas Pollak ontdekte dat deze patiënten niet aan primaire psychiatrische stoornissen leden, maar aan auto-immuunencefalitis : een aandoening waarbij het immuunsysteem de hersenen aanvalt en intense ontstekingen veroorzaakt.
“Het immuunsysteem speelt veel meer een rol in gedrag dan we beseffen”, zegt psychiater Andrew Miller van Emory University.
Waarom dit ertoe doet: een diagnostische blinde vlek
De implicaties van deze link zijn diepgaand. Momenteel worden bij veel patiënten met auto-immuunsymptomen een verkeerde diagnose gesteld van aandoeningen zoals schizofrenie. Dit leidt tot twee grote problemen:
1. Ineffectieve behandeling: Standaard antipsychotica pakken de onderliggende oorzaak (ontsteking) niet aan en werken niet bij maximaal een derde van de patiënten.
2. Gemiste kansen: Auto-immuunencefalitis kan vaak worden behandeld met relatief eenvoudige immuunmodulerende medicijnen, die mogelijk het leven van een patiënt kunnen veranderen.
Er staat niet louter academisch op het spel; ze zijn leven en dood. Het artikel maakt melding van tragische gevallen waarin het niet screenen op auto-immuunmarkers tot verwoestende gevolgen leidde, waaronder een zelfmoord waarbij een kind betrokken was wiens toestand onopgemerkt bleef.
De reikwijdte uitbreiden: voorbij psychose
Hoewel het verband tussen auto-immuniteit en schizofrenie het meest gedocumenteerd is, geloven onderzoekers dat we slechts het ‘topje van de ijsberg’ zien. De potentiële overlap reikt veel verder dan psychose:
– Schizofrenie: Ongeveer 5% van de patiënten heeft mogelijk auto-antilichamen, zelfs als ze niet aan de volledige criteria voor encefalitis voldoen.
– PTSD en hersenletsel: Een onderzoek uit 2025 heeft auto-antilichamen aangetroffen bij een aanzienlijk deel van de veteranen die lijden aan zowel PTSS als traumatisch hersenletsel.
– Andere aandoeningen: Wetenschappers onderzoeken verbanden met Obsessief-compulsieve stoornis (OCD), depressie en zelfs dementie.
De omvang van de mogelijkheden is onthutsend. Het menselijk lichaam kan een triljoen verschillende soorten antilichamen produceren; onderzoekers zoals Christopher Bartley van de NIH suggereren dat veel momenteel onbekende auto-antilichamen mogelijk bijdragen aan verschillende psychiatrische ziekten.
Een nieuw behandelparadigma
De huidige psychiatrische geneeskunde wordt vaak omschreven als ‘chemotherapie voor de hersenen’ – waarbij gebruik wordt gemaakt van botte, krachtige medicijnen die de symptomen onder controle houden maar zware bijwerkingen met zich meebrengen. De opkomst van de immunopsychiatrie biedt een meer chirurgische aanpak.
Als de psychische aandoening van een patiënt wordt veroorzaakt door een immuunstoring, kunnen artsen bestaande behandelingen gebruiken die zijn ontworpen voor andere ziekten, zoals:
– Corticosteroïden om ontstekingen te verminderen.
– IVIG (Intraveneus Immunoglobuline) om schadelijke antilichamen te neutraliseren.
– Rituximab (een monoklonaal antilichaam) om de immuunrespons te dempen.
– Plasmaperese om schadelijke antilichamen uit het bloed te filteren.
De weg voorwaarts: screening en integratie
Het doel is niet om de traditionele psychiatrie te vervangen door immunologie, maar om deze te integreren. Er zijn al grootschalige screeningsinitiatieven gaande, zoals een project aan de Columbia University dat tot doel heeft duizenden geïnstitutionaliseerde patiënten te screenen op metabolische, genetische en auto-immuunbiomarkers.
De uitdaging voor de medische gemeenschap is het vinden van een evenwicht. Zoals dr. Pollak waarschuwt, bestaat het risico dat patiënten te veel worden gediagnosticeerd of overbehandeld met dure immuunmedicijnen met hoge bijwerkingen als ze niet daadwerkelijk een auto-immuuncomponent hebben.
Conclusie
De erkenning dat het immuunsysteem psychische aandoeningen kan veroorzaken, vertegenwoordigt een paradigmaverschuiving in de geneeskunde. Door de diagnostische screening te verbeteren en de specifieke biologische oorzaken van psychiatrische symptomen te identificeren, kunnen artsen binnenkort mogelijk gerichte, levensveranderende behandelingen aanbieden aan patiënten die voorheen weinig opties hadden.
