Heinrich Biber speelde niet alleen viool. Hij heeft het gebroken. Of in ieder geval overtrad hij de regels van hoe het gestemd, gespeeld en gerespecteerd moest worden. Biber, geboren in Bohemen in 1644 en stervend in Salzburg in 1704, was een van de technisch meest geavanceerde violisten van de barok. Toch werd hij eeuwenlang grotendeels vergeten. Nu, dankzij een enorme heropleving van de belangstelling voor de barokke uitvoeringspraktijk, is zijn naam terug. Maar waarom doet hij ertoe? Omdat hij het instrument verder duwde dan wie dan ook vóór hem.
Hoe Biber opgroeide van bediende tot kapelmeester in Salzburg
Bibers carrière verliep niet in één rechte lijn. Het was rommelig, ambitieus en soms juridisch twijfelachtig. Hij begon in 1668 als bediende en muzikant voor de bisschop van Olomouc in Kroměříž. Twee jaar later vertrok hij zonder toestemming. Ja, hij heeft feitelijk zijn baan opgezegd en is weggelopen om in dienst te treden bij de aartsbisschop van Salzburg.
Hij stuurde nog steeds muziek terug naar Kroměříž, en daarom bevinden de meeste van zijn manuscripten zich nog steeds in Tsjechië. Maar in Salzburg beklom hij de ladder. Snel.
- 1670: Valet
- 1679: plaatsvervangend kapelmeester
- 1684: Kapellmeister en decaan van de koorschool
In 1690 veredelde keizer Leopold I hem in de adelstand. Dat is een groot probleem. Het betekende dat hij niet zomaar een arbeider was; hij was een aristocratie. Maar hij toerde nooit. Dat was niet nodig. Zijn reputatie verspreidde zich door zijn partituren, niet door zijn podiumpresentatie.
Waar de mysteriesonates passen in de barokgeschiedenis
Als je op zoek bent naar de allerbelangrijkste reden om vandaag naar Biber te luisteren, dan zijn het wel de 15 Mystery Sonates (ook wel de Rozenkranssonates genoemd). Deze stukken, geschreven voor viool solo en continuo, zijn gebaseerd op gebeurtenissen uit het leven van Maria. Elke sonate komt overeen met een mysterie van de Rozenkrans.
Maar hier is de wending. Biber gebruikte scordatura. Dit is de praktijk waarbij de vioolsnaren opnieuw worden gestemd op ongebruikelijke toonhoogtes. Het was niet alleen voor de show. Het maakte nieuwe akkoorden, vreemde resonanties en technische effecten mogelijk die standaardstemming niet kon bereiken. Hij gebruikte ook natuurlijke harmonieën om spookachtige, hoge geluiden te creëren.
Biber liet zien dat de viool niet alleen een melodie-instrument was. Het was een geluidseffectmachine.
Hij schreef ook de Passacaglia in G Minor, een stuk voor onbegeleide viool dat technisch brutaal is. Het vraagt alles van de speler. Het is compact, complex en uiterst meeslepend.
Waarom de heilige muziek van Biber zo ambitieus was
De kathedraal van Salzburg was enorm. Biber had veel mensen om mee te werken. Hij schreef niet alleen voor een kwartet. Hij schreef voor grote instrumentale en koorkorpsen. In 1682 componeerde hij de Missa Salisburgensis ter gelegenheid van de 1100ste verjaardag van het aartsbisdom.
Hij plaatste zeven verdeelde ensembles in verschillende delen van de kathedraal. Het geluid weerkaatste tegen de stenen muren, waardoor een ruimtelijke audio-ervaring ontstond lang voordat surround-geluid bestond. Het was dramatische muziek. Heilige muziek. En het vereiste beheersing van contrapunt- en variatietechnieken.
Hij schreef ook opera’s. Er zijn er minstens twee bewaard gebleven, hoewel er slechts één bekend is: Chi la dura, la vince (1687). De titel vertaalt zich naar ‘Zij die volharden, zullen winnen’. Gezien zijn eigen loopbaantraject voelt het bijna autobiografisch aan.
De Biber-muzikale dynastie
Biber stopte niet bij zijn eigen succes. Hij bouwde een familie-imperium op. Hij en zijn vrouw, Maria Weiss, hadden vier overlevende kinderen. Drie werden muzikanten.
- Anton Heinrich (1679–1742): Violist aan het hof van Salzburg.
- Karl Heinrich (1681–1749): Ook violist, werd uiteindelijk kapelmeester.
- Maria Cäcilia (geboren 1674): ging naar een klooster.
- Anna Magdalena (16
