Maunakea ziet het het beste. Op 8,1 meter maakt de Gemini North-telescoop niet alleen foto’s; het verwijdert de nevel en onthult iets vreemd specifieks, bijna intiems, over een klodder gas die zich 1500 lichtjaar in de verte in Stier bevindt.
Verkeerd genoemd, maar verkeerd begrepen?
Noem het een planetaire nevel. Technisch gezien is dat wat het is. Maar laat je niet misleiden door het etiket. William Herschel bedacht de term in de 18e eeuw nadat hij door zijn lenzen dingen had opgemerkt die hem deden denken aan planeten die hij kende uit het binnenste zonnestelsel. Historisch gezien een slechte gok, aangezien planeten en deze gaskransen absoluut niets met elkaar te maken hebben.
Hij deed de ontdekking op 13 november 1790. Dat is alles. Eén enkele datum voor een verandering in de manier waarop we naar de lucht keken. Vóór NGC 1515 – hij noemde deze eigenlijk NGC 151 – dacht hij dat die vage plekken slechts sterrenhopen waren, zo ver weg dat hun lichten overgingen in statische elektriciteit. Deze nevel brak zijn model. Er was een duidelijk helder punt in het midden. Een ster. Uniek, schijnbaar en helder. Hij schreef dat de vaagheid geen sterrenaard was. Het was verlichting uit één enkele bron. Hij had gelijk over het licht, maar fout over het getal.
Binnenin de orbitale dans
Wat we nu zien dankzij het GMOS-instrument verloopt niet soepel. Planetaire nevels zijn meestal nette, bolvormige gasschillen die worden uitgestoten wanneer een ster uitsterft en waarbij de buitenste lagen worden afgestoten totdat de kern heet en energiek genoeg brandt om de resten te ioniseren. Dit geeft een glans. Heet gas gloeit. Deze specifieke gloed heeft een temperatuur van ongeveer 15.000 Kelvin. Het lijkt op een kristallen bol.
Vandaar de naam. Maar Kristallen Bolnevel lijkt meer op een gekneusde perzik dan op welke bol dan ook. Het is hobbelig. Bubbelige schelpen. Asymmetrisch.
Waarom? Omdat Herschel maar half gelijk had. Er zit niet één ster in die schaal.
Twee.
Negenjarige revoluties
Ze dansen samen in een stevige omhelzing. Een baan die eens in de negen jaar wordt voltooid. Astronomen van NOIRLAb noemden dit de langste periode voor elk bekend binair paar dat in een planetaire nevel leeft. Denk daar even over na. Twee stervende sterren cirkelen om elkaar heen terwijl de gaswolk die ze creëerden zich om hen heen uitbreidt en de geschiedenis met zich meesleept. De straling raakt het gas, verwarmt het, creëert kleur, maar de geometrie wordt verpest door de zwaartekracht van twee lichamen in plaats van één.
Is het niet vreemd hoe slechte namen blijven hangen, maar de realiteit blijft evolueren? We hebben de naam planetair behouden. We hielden het mysterie van de hobbels. En uiteindelijk gaven we toe dat Herschel een van de hoofdrolspelers in zijn eigen ontdekkingsverhaal had gemist.
